سلام، امروز تلافی کردم و دو پست گذاشتم. این پست درباره محرم در بیرجند است.

مردم شهرستانهای خراسان جنوبی با فرا رسیدن ماه محرم الحرام در سوگ آزادگان جهان حضرت اباعبدالله الحسین (ع) سیاهپوش و غرق در عزا و ماتم میشوند. آنان با نصب پرچم های سیاه و علمهای مخصوص عزاداری در مساجد ، حسینیه ها ، تکایا و سر در ادارات دولتی و محل های کسب و کار ، تشکیل دسته های عزاداری و برگزاری آیین های سوگواری در حسینیه ها و مساجد به عزاداری می پردازند. به همین مناسبت در دهه نخست محرم مراسم سخنرانی پیرامون فلسفه قیام عاشورا در اغلب مساجد و حسینیه های شهرها و روستاهای استان برگزار می شود.

در شهرستان بیرجند دسته های عزاداری سنتی از روز هفتم محرم با اجتماع در مساجد ، حسینیه ها و تکایا و عبور از خیابانهای شهر در ساعات شب و عصر اقدام به برگزاری مراسم سینه زنی ، زنجیر زنی و عزاداری کرده و مرثیه خوانها و مداحان اهل بیت نیز در شرح وقایع عاشورا و مناقب امام حسین و یارانش مداحی میکنند. سینه زنی ، زنجیر زنی ، روضه خوانی ، علم بندان ، علم گرادنی ، نخل بندان ، نخل گردانی ، مشعل گردانی ، شبیه گردانی و تعزیه خوانی از شیوه های عزاداری ماه محرم در بیرجند و دیگر شهرستانهای استان خراسان جنوبی است.

عزاداری در بیرجند اغلب در قالب دسته ها و هیات های سینه زنی و زنجیرزنی برگزار می شود و مابقی مراسم هنوز در برخی روستاهای بیرجند برگزار می شود.از جمله این مراسم علم بندان است که با روش خاصی در یکی از هیات های عزاداری بیرجند برگزار می شود. با انجام این مراسم که در اویل ماه محرم با حضور سادات و هیات های عزاداری برگزار می شود مردم آمادگی خود را برای شرکت در عزاداری ماه محرم اعلام می کنند. برپایی علم همچنین به یاد علمدار دشت کربلا حضرت ابولفضل العباس (ع) انجام می شود. مراسم علم گردانی نیز در روستاها معمولا در نیمه دوم دهه نخست محرم انجام می شود. در این مراسم علمها را به در خانه برده و برای صاحبخانه فاتحه می خوانند و او نیز به علم گردانها گندم و پول و خوار و بار می دهد. علم گردانها با خواندن اشعاری در کوچه و بازار ، عزاداری امام شهید را به مردم اعلام می کنند و از نزدیک شدن روز تاسوعا و عاشورا خبر می دهند. حضور مردم مشتاق در این مراسم و ادای نذورات آنان بیانگر عشق و ارادت خالصانه آنان به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و یاران با وفایش است.

مراسم مشعل گردانی در روستای خور و بر کوه و سنگ زنی در روستای درخش بیرجند نیز برگزار می شود. مشعلهای این روستاها در حسینیه روستا در داخل زمین نصب شده و شب نهم محرم آنرا روشن می کنند و اطراف آن سینه دوره می زنند. در سالهای گذشته مشعلهای بسیار در منطقه خوسفِ بیرجند وجود داشت که آنرا شبهای نهن محرم در کوچه می گراداندند و نذری جمع می کردند.مراسم سنگ زنی روستای درخش نیز از شب پنجم محرم همراه با هیات های عزاداری با آهنگ نوحه ، سینه زنی و یا زنجیر زنی برگزار می شود.

تعزیه خوانی از دیگر مراسم عزاداری است که در روستاهای بیرجند و در چند سال اخیر در بیرجند در قالب سوگواره تعزیه برگزار می شود.  انواع تعزیه در ماه محرم در روستاهای بیرجند برگزار می شود که در روستی خنگ صحرای کربلا در روز عاشورا و تعزیه حضرت ابولفضل در روز تاسوعا انجام می شود. در روستای مهمویی نیز تعزیه های حر ، حضرت امام حسین (ع) ، حصرت علی اکبر (ع) ، حضرت ابوالفضل (ع) و وفات پیامبر رایج است. در روستای درخش و آسیابان در روستای هفتم محرم تعزیه خوانی مسلم بن عقیل ، در روز هشتم تعزیه علی اکبر ، روز نهم تعزیه حضرت ابوالفضل و در روز دهم تعزیه صحرای کربلا برگزار می شود.

علاوه بر آن مراسمی با عنوان هفت منبر در روز تاسوعا توسط زنان در بیرجند برگزار می شود. در این مراسم زنان با روشن کردن هفت شمع در هفت منبر ، مسجد و حسینیه در آن شرکت می کنند. مراسم خاصی با نام شمع گردانی نیز روز تاسوعا در برخی روستاهای بیرجند از جمله بهدان برگزار می شود. مراسم خیرات سیدالشهدا توسط مسلمانان اهل سنت خراسان جنوبی در روز عاشورا از دیگر مراسمی است که طی آن مردم مناطق سنی نشین با پختن غلور و آش نذری با عنوان خیرات سیدالشهدا به اطعام مردم می پردازند.

برگزاری مراسم شبیه گردانی ، تعزیه خوانی ، آتش زدن نمادین خیمه ها ، راه اندازی کاروانهای سبزپوش و سرخپوش از جمله مراسم تعزیه شهادت سالار شهیدان در روز عاشوراست. دسته های عزاداری در روز عاشورا در بیرجند در محلی موسوم به قتلگاه به گرد هم می آیند و به نوحه خوانی و سینه زنی می پردازند این عزاداری با فرا رسیدن ظهر عاشورا و آتش زدن خیمه ها به عنوان نمادی از خیمه های فرزندان امام حسین (ع) به اوج خود می رسد. برگزاری مراسم بیل زنی در بخش خوسف بیرجند نیز به عنوان تبرک نمودن بیل ها و دفع آفات از مزارع و محصولات کشاورزی و نمادی از دفن اجساد شهدای کربلا و مراسم نخل گردانی به عنوان نمادی از گرداندن گهواره طفل شیرخوار حضرت امام حسین (ع) از دیگر موارد دیدنی در عزاداری مردم این بخش از بیرجند در روز عاشورا است.

علاوه بر این آیینها اطعام دسته های عزاداری و پرداخت نذورات از مراسمی است که از اول محرم تا روزهای بعد از عاشورا بطور چشمگیری در بیرجند مشاهده می شود. اطعام و ادای نذورات در روزهای آخر دهه نخست محرم بویژه در روز نهم و دهم از جمله جلوه های بارز عزاداری مردم بیرجند است به گونه ای که کمتر محله ای است که در این روز سفره امام حسین (ع) در آن پهن نباشد. بسیاری از شهروندان از سفره حضرت امام حسین (ع) نه برای رفع گرسنگی بلکه به قصد تبرک طعام می گیرند و آن را به عنوان قربت به کودکان خود نیز می دهند. عزاداران حسینی در بیرجند همچنین در نخستین شب شهادت حضرت امام حسین (ع) با روشن کردن شمع در مساجد ، مراسم شام غریبان را برگزار می کنند. هیاتهای عزادار در این مراسم به نشانه جستجوی اطفال آواره و گمشده سالار شهیدان با عبور از کوچه ها و ریختن خاک بر سر و روی خود ، گویی به دنبال گمشده ای می چرخند. مداحان اهل بیت (ع) نیز در این شب با یادآوری مصایب بازماندگان واقعه کربلا و توصیف رنج و آوارگی فرزندان امام حسین (ع) یاد و خاطره اسیران روز عاشورا و اطفال حضرت ابا عبدالله حسین (ع) را زنده می کنند. بیرجندی های ساکن سایر مناطق نیز سعی می کنند تا در دهه نخست محرم و یا دست کم در روزهای پایانی این دهه خود را به شهر و روستای محل تولد خود رسانده و همراه با سایر خویشاوندان در مراسم عزاداری سالار شهیدان شرکت کنند. اغلب مردم این دیار برای استفاده بهتر معنوی از این ماه با اهل خانواده تا پاسی از شب در مجالس عزاداری شرکت دارند.

منابعی که برای نوشتن این پست ازشون استفاده کردم:

۱. روزنامه بیرجند امروز شماره ۹۷۴

۲. وبلاگ همشهری عزیز آقای محمودی

نوشته شده توسط احمد توفیقی نیا در جمعه 1387/10/13 | موضوع: آداب و رسوم مردم بیرجند